Soyez indulgents quand vous nous comparez à ceux qui furent la perfection de l'ordre.
Nous qui quêtons partout l'aventure.

Philippe Vandenberg, Exil de peintre, Débris, het derde boek.

In een beroemd geworden frase schrijft Stéphane Mallarmé dat de wereld bestemd is om in een boek uit te monden. Een hooggestemd ideaal dat het einde van de negentiende eeuw markeert.
Ergo Pers geeft al meer dan 20 jaar kunstenaarsboeken uit waarin het samengaan van literatuur en beeldende kunst een vaak unieke vorm krijgt. Een aantal van deze uitgaven zijn van essentieel belang in het œuvre van bijvoorbeeld Armando, Jürgen Partenheimer of Philippe Vandenberg.

Philippe Vandenberg (1952-2009) was een schilder en tekenaar wiens werk bekendstaat om zijn radicale, compromisloze karakter en constante stilistische verschuivingen. Hij groeide op in een burgerlijk milieu in Sint-Denijs-Westrem als zoon van een liberale burgemeester, maar zette zich hier later tegen af door onder andere zijn familienaam te verkorten naar "Vandenberg". 

Zijn oeuvre wordt vaak beschreven als een "gevecht met de materie", waarin hij thema's als geweld, religie, seksualiteit, en de menselijke tragiek verkende.
Tijdens de jaren '90 volgde en periode van introspectie en radicalisering. In 1995 creëerde hij zijn Grandes Noires(monochrome zwarte werken) en begon hij tekeningen te maken met zijn eigen bloed.

Vandenberg werd permanent gevoed door daden van destructie, door beelden van oorlog en terreur, verminking en vernieling, en onvermijdelijk ook door het vernietigen van het eigen werk. Uit de brokstukken van deze attitude ‘schildert hij zich bij elkaar’, het is een manier van leven en van overleven, het bijeenvegen van puin, débris, houdt de verwondering scherp. Het was steeds opnieuw deze methode die zijn werk nieuwe impulsen gaf.

In een tekst die hij begin 1989 schreef voor het programma ‘Kunst-Zaken’ klinkt het zo:

«Wat te schilderen na de liefdes, de verwonderingen, de angsten, de drama’s, de haat? Enfin, na de sentimenten en het ijdele ego. Wat te schilderen? Een schilder verdwijnt en laat geen spoor na. Het schilderij biedt zich alleen aan, er zijn geen sleutels meer. Geen evidenties, geen veiligheden, geen tegemoetkomingen. Die zijn niet meer nodig. Het schilderij staat, open. Wat nu? Alleen is gebleven het verzet tegen de vreesaanjagende leegte van de domheid, de ultieme hoop, het licht.»

Vandenberg hanteerde een creatieve filosofie van vernietiging als voorwaarde voor creatie. Zijn ontwikkeling wordt gekenmerkt door creatieve breuken, waarbij hij afwisselend figuratief en abstract schilderde. Vanaf het midden van de jaren negentig nam de tekening een steeds belangrijker plaats in in zijn werk. [2]

In 2002 kwam Vandenberg in een emotionele en artistieke crisis terecht en nam zijn werk een nieuwe wending. Nadat hij zich wekenlang had teruggetrokken in De Sleutel, bekende hij 'het is alsof ik stom geworden ben. Ik kan geen verhalen meer vertellen.'
Hij kan niet langer verhalend tekenen. In de stilte van zijn kamer op de eerste verdieping was een beklemmende reeks teksttekeningen ontstaan die hij pas veel later opnieuw durfde te bekijken. Deze teksten waren aanvankelijk de basis voor Exil de peintre, het kunstenaarsboek waarvoor hij zich voor het eerst onderdompelde in de etstechniek, een discipline die een blijvend onderdeel van zijn oeuvre zou worden.

Exil de Peintre

Tijdens een kort verblijf in de Pyreneeën, tekent hij een serie etsen. Een complex medium ontsluit zich. De grafische etstechniek geeft zijn werk een nieuwe wending. Motieven als 'kruisiging' en de existentiële bevraging van de plaats van de mens en de kunstenaar in deze wereld zijn nog steeds prominent aanwezig, maar de beeldentaal is minder getormenteerd geworden, meer gelouterd en uitgepuurd. Het anekdotische uit zijn vroegere werk heeft plaats gemaakt voor configuraties van een zuiver abstract lijnenspel. Exil de Peintre, uitgegeven door Ergo Pers, laat zich lezen als een gefragmenteerd overzicht van deze vernieuwde artistieke beeldtaal.

De etsen werden van december 2002 tot november 2003 gedrukt in het atelier van Henri Hemelsoet, en werden gebonden in een boek. Rein Ergo stond in voor de vormgeving en het uniek ontwerp waarbij etsen ook gespiegeld gedrukt konden worden.

Op 11 december 2003 opende in het Caemersklooster te Gent Exil de peintre, een tentoonstelling rond deze Ergo Pers uitgave, een boek met 64 etsen en een onuitgegeven tekst La lettre au nègre van Philippe Vandenberg.

Philippe Vandenberg is geen schrijver, woorden zijn ontoereikend. Het onzegbare wordt getekend en geschilderd.  Vandenberg schrijft niet met woorden maar met pigmenten en leegte, zuren en inkt, zwart, sanguine en karmijnrood als bloed. Hij insisteert op de onrust als vorm. De lay-out van het kunstenaarsboek dwingt tot vertraagd kijken — telkens opnieuw ontmoeten we een blik die weigert gerust te stellen. In die spaarzame, soms bijna literaire afstand klinkt een melancholie die niet terugverlangt maar haar kansen berekent: kunst als getuigenis van een voortdurende vlucht, en tegelijk als de enige plaats waar aankomen denkbaar blijft.

Exil de peintre verscheen in een beperkte oplage van 33 exemplaren.

Philippe Vandenberg, Exil de peintre, Ergo Pers, 2003
Ontwerp en vormgeving Rein Ergo.
28 cm x 35 cm, twee delen, 96 + 24 pagina's, in foedraal.

Ook Débris is een uitgave die gerealiseerd werd door Philippe Vandenberg en Rein Ergo. Philippe Vandenberg koos voor een heterogeen samengestelde reeks mappen en boeken die met de resterende proefdrukken van tekstbladen en etsen van Exil de peintre samengesteld werden. Philippe Vandenberg wilde niets vernietigen. Het kunstenaarsboek Débris verzamelt kleine scherven van een lang en uitputtend werkproces, fragmenten, gebaren, tekens, eindeloze proefdrukken en variaties op motievern als het kruis en het labyrinth. De overblijvende proefdrukken en restdrukken vonden zo een onvermoede plaats, en zouden als Débris verspreid worden onder vrienden en verzamelaars.

Philippe Vandenberg, Exil de Peintre, Débris, Ergo Pers, 2003

Exil de peintre, Débris

De oplage van Débris was tweemaal 14 exemplaren, elk boek was door de unieke staat van de verzamelde proefdrukken een op zichzelf staand artefact, elk boek gaf ook een aparte inkijk in het ontstaansproces van enkele etsen en de typografische ontsluiting van de tekst.

Philippe Vandenberg, Exil de Peintre, Débris, Ergo Pers, 2003

Philippe Vandenberg, Débris, derde boek

Uitgave die gerealiseerd werd door Philippe Vandenberg en Rein Ergo met de resterende proefdrukken van Exil de peintre. De uitgave Débris bestaat uit tweemaal 14 ongenummerde exemplaren, gedrukt op Hahnemühle 150 g., alle verschillend en waren bestemd voor vrienden van de kunstenaar en de uitgever: 14 exemplaren werden afgewerkt en verspreid door Philippe Vandenberg, 14 (geletterde) exemplaren door Rein Ergo. Enkele exemplaren werden door Philippe Vandenberg gesigneerd of van een opdracht voorzien. [4]

Philippe Vandenberg, Exil de Peintre, Débris, Ergo Pers, 2003

Exemplaar c/n, op naam gedrukt (imprimé à l'intention de Rein Ergo) bevat enkele tekstdrukken waarin een mogelijke typografie van Exil de peintre verkend werd, en een suite débris van vier etsen en een tekstbad Bembo corps 14. De twee kleinere etsen werden later gebruiikt in Hortus conclusus, een liber amicorum voor Jean Wuyts, apotheker en vriend van Philippe Vandenberg. Ook de uitnodiging voor de boekvoorstelling in het Caemersklooster te Gent is opgenomen.[3]
Dit exemplaar maakt deel uit van de collectie Boekentoren, Universiteitsbibliotheek, Gent.

Philippe Vandenberg, Exil de Peintre, Débris, Ergo Pers, 2003

Mario De Brabandere en Philippe Vandenberg (Exil de peintre en Débris),
Ergo Pers uitgaven en kunstenaarsboeken in Main d'oeuvre, 2015