Et je suis devenu un peintre d'embouteillages. Un peintre d'exil. Un peintre de grandes crucifixions d'embouteillages en dedans de la toile, qui déchirent la peau de la belle peinture.
Suis-je encore innocent?

Philippe Vandenberg, peintre d'embouteillages

In een beroemd geworden frase schrijft Stéphane Mallarmé dat de wereld bestemd is om in een boek uit te monden. Een hooggestemd ideaal dat het einde van de negentiende eeuw markeert.
Ergo Pers geeft al meer dan 20 jaar kunstenaarsboeken uit waarin het samengaan van literatuur en beeldende kunst een vaak unieke vorm krijgt. Een aantal van deze uitgaven zijn van essentieel belang in het œuvre van bijvoorbeeld Armando, Jürgen Partenheimer, Philippe Vandenberg of Ronald Noorman.

Exil de peintre is een monumentaal kunstenaarsboek van Philippe Vandenberg (1952-2009), uitgegeven door Ergo Pers in 2003. Het boek bevat een aantal etsen die Vandenberg over een periode van een jaar creëerde. De reeks etsen wordt beschouwd als een absoluut hoogtepunt in zijn grafisch oeuvre en markeert een cruciaal kantelpunt in zijn artistieke ontwikkeling.

Deze ontwikkeling wordt gekenmerkt door creatieve breuken, waarbij hij afwisselend figuratief en abstract schilderde. In 2002 kwam Vandenberg in een emotionele en artistieke crisis terecht en nam zijn werk een nieuwe wending. Nadat hij zich wekenlang had teruggetrokken in De Sleutel in Merelbeke, concentreert hij zich op de inhoud van een nieuw boek, met de veelbetekendende werktitel  Philippe Vandenberg, peintre d'embouteillages.
In de stilte van zijn kamer op de eerste verdieping van De Sleutel was een beklemmende reeks teksttekeningen ontstaan die aanvankelijk de basis vormden voor Exil de peintre. Via Ergo Pers komt hij in contact met Henrie Hemelsoet die hem introduceert in de veelzijdigheid van de etstechniek, een discipline die een blijvend onderdeel van Vandenberge's oeuvre zou worden.

Exil de Peintre

Tijdens een kort verblijf in de Pyreneeën, tekent hij een serie etsen. Een complex medium ontsluit zich. De grafische etstechniek geeft zijn werk een nieuwe wending. Motieven als 'kruisiging' en de existentiële bevraging van de plaats van de mens en de kunstenaar in deze wereld zijn nog steeds prominent aanwezig, maar de beeldentaal is minder getormenteerd geworden, meer gelouterd en uitgepuurd. Het anekdotische uit zijn vroegere werk heeft plaats gemaakt voor configuraties van een zuiver abstract lijnenspel. Exil de Peintre, uitgegeven door Ergo Pers, laat zich lezen als een gefragmenteerd overzicht van deze vernieuwde artistieke beeldtaal.

Philippe Vandenberg maakt in deze ets gebruik van aquatint-, open bite- en sugar lift-etstechnieken.

Hij combineert deze met diepdruktechnieken om de aard van zijn schilderijen te vertalen naar grafische kunst en diepzwarte, dichte en gesticulerende, abstracte werken op papier te creëren.
Debris verzamelt in dit boekdeel een drietal proefdrukken van deze ets, waarbij telkens een ander plaattoon uitgeprobeerd wordt.

De etsen werden van december 2002 tot november 2003 in oplage gedrukt in het atelier van Henri Hemelsoet, en werden gebonden in een boek. Rein Ergo stond in voor de vormgeving en het uniek ontwerp waarbij etsen ook gespiegeld gedrukt konden worden.

Op 11 december 2003 opende in het Caemersklooster te Gent Exil de peintre, een tentoonstelling rond deze Ergo Pers uitgave, een boek met 64 etsen en een onuitgegeven tekst La lettre au nègre van Philippe Vandenberg.

Philippe Vandenberg is geen schrijver, woorden zijn ontoereikend. Het onzegbare wordt getekend en geschilderd.  Vandenberg schrijft niet met woorden maar met pigmenten en leegte, zuren en inkt, zwart, sanguine en karmijnrood als bloed. Hij insisteert op de onrust als vorm. De lay-out van het kunstenaarsboek dwingt tot vertraagd kijken — telkens opnieuw ontmoeten we een blik die weigert gerust te stellen. In die spaarzame, soms bijna literaire afstand klinkt een melancholie die niet terugverlangt maar haar kansen berekent: kunst als getuigenis van een voortdurende vlucht, en tegelijk als de enige plaats waar aankomen denkbaar blijft.

Exil de peintre verscheen in een beperkte oplage van 33 exemplaren. Het boek kreeg ook ruime aandacht in Le livre & l’estampe, LXiii, 2017, no 187. Je kan het hoofdstuk hier nalezen. Ook de lezing kan bekeken worden.

Philippe Vandenberg, Exil de peintre, Ergo Pers, 2003
Ontwerp en vormgeving Rein Ergo.
28 cm x 35 cm, twee delen, 96 + 24 pagina's, in foedraal.

Exil de peintre, Débris, het twaalfde boek

Ook Débris is een uitgave die gerealiseerd werd door Philippe Vandenberg en Rein Ergo. Philippe Vandenberg koos voor een heterogeen samengestelde reeks mappen en boeken die met de resterende proefdrukken van tekstbladen en etsen van Exil de peintre samengesteld werden. Philippe Vandenberg wilde niets vernietigen. Het kunstenaarsboek Débris verzamelt kleine scherven van een lang en uitputtend werkproces, fragmenten, gebaren, tekens, eindeloze proefdrukken en variaties op motievern als het kruis en het labyrinth. De overblijvende proefdrukken en restdrukken vonden zo een onvermoede plaats, en zouden als Débris verspreid worden onder vrienden en verzamelaars. Een deel van de uitgave wordt bewaard in het archief van Ergo Pers en documenteert het ontstaansproces van Exil de peintre.

Philippe Vandenberg, Exil de Peintre, Débris, Ergo Pers, 2003

Exil de peintre, Débris

De oplage van Débris was tweemaal 14 exemplaren, elk boek was door de unieke staat van de verzamelde proefdrukken een op zichzelf staand artefact, elk boek gaf ook een aparte inkijk in de typografische ontsluiting van de tekst en het ontstaansproces van enkele etsen.
Enkele diepzwarte etsen worden gekenmerkt door een zeer fysieke, niet-traditionele grafische benadering waarbij zwart wordt behandeld als een materiële substantie in plaats van alleen maar een kleur en waarbij extreme zuurets-technieken toegepast worden. Zo ontstaan diepzwarte vlakken met een bijna sculpturale textuur die lijkt te refereren naar een reeks zwarte monochrome schilderijen uit de periode 1995-1999.

De enkele tint is niet kleurloos, maar vormt juist de apotheose ervan. Hoe treurig de zwarte monochromen van Vandenberg ook mogen zijn, ze bezitten ook een zekere majesteit, een triomf van innerlijkheid die doet denken aan Ad Reinhardts gemengde meditaties over deze eschatologische tonaliteit:

Die enkele tint zwart is niet kleurloos, maar vormt juist de apotheose ervan. Hoe treurig de zwarte monochromen van Vandenberg ook mogen zijn, ze bezitten ook een zekere waardigheidt, een triomf van innerlijkheid die doet denken aan Ad Reinhardts gemengde meditaties over deze eschatologische tonaliteit [5].

Philippe Vandenberg, Exil de Peintre, Débris, Ergo Pers, 2003

Philippe Vandenberg, Débris, twaalfde boek

Uitgave die gerealiseerd werd door Philippe Vandenberg en Rein Ergo met de resterende proefdrukken van Exil de peintre. De uitgave Débris bestaat uit tweemaal 14 ongenummerde exemplaren, gedrukt op Hahnemühle 150 g., alle verschillend en waren bestemd voor vrienden van de kunstenaar en de uitgever: 14 exemplaren werden afgewerkt en verspreid door Philippe Vandenberg, 14 (geletterde) exemplaren door Rein Ergo. Enkele exemplaren werden door Philippe Vandenberg gesigneerd of van een opdracht voorzien. [4]

Philippe Vandenberg, Exil de Peintre, Débris, Ergo Pers, 2003

Exemplaar l/n, op naam gedrukt (imprimé à l'intention de Rein Ergo) bevat enkele tekstdrukken waarin een mogelijke typografie van Exil de peintre verkend werd, en een suite débris van vier etsen en een tekstbad Bembo corps 14.

Mario De Brabandere en Philippe Vandenberg (Exil de peintre en Débris),
Ergo Pers uitgaven en kunstenaarsboeken in Main d'oeuvre, 2015